МАДЯРСКА

МИРОН ЖИРОШ – ИНТЕРВЮ ЗНАГОДИ 70 РОЧНЇЦИ ЖИВОТА И 50 РОЧНЇЦИ КУЛТУРНЕЙ АКТИВНОСЦИ И ПУБЛИЦИСТИЧНЕЙ РОБОТИ

Пририхтал:     Гавриїл КОЛЄСАР,     Киченер, Канада	ДЗЕЦИНСТВО СОМ ПРЕПРОВАДЗЕЛ НА ЦИҐЛАШОРЕ
Жирошово сцигли до Керестура познєйше, нє ушло ше им жеми, та мушели одходзиц до Америки же би  змоцнєли Трешка „Маваґ“ и трактор „Гасе“ купени медзи двома войнами були нови капитал у нових часох Мирон почал  ходзиц до Учительскей школи у Суботици, а закончел ю у Сомборе

    Предпоставме же сце, як читач “Руснацох у швеце” и права руска душа, пречитали скоро шицки кнїжки хтори написал наш хвилькови собешеднїк Мирон Жирош, новинар и публициста, же сце читали статї о нїм у “Шветлосци” и индзей и же сце, на основи того досц прешвечени же го познаце, же о нїм знаце надосц того. Же бим нє длужел приповедку такой вас мушим розчаровац – нє, ви о нїм знаце барз, барз мало! Цо вецей, бул сом му 6-7 роки колеґа у Радио Новим Садзе, ту и там зме сотрудзовали, пред тим сом го знал вецей як 10 роки и, после єдней темельнєйшей анализи, ясне ми було же я о нїм знам лєм кус, кус вецей як ви, значи, нєдостаточно! Од того спознаня та по конкретни проєкт, односно, по тот интервю з нїм цо починаме, бул потребни лєм єден крочай. Правда, кус длугши крочай, часово, понеже му його здравствени стан стредком того року нє допущовал луксуз шедзиц пред компютером длужей як 40-50 минути. Час робел за мнє, у каждим случаю: я му идею о тим интервюю послал кус скорей и знал сом же вон, як прави професионалєц, у цалосци порозуми сущносц моїх провокацийох хтори сом му з тезами за розгварку послал, и Мирон Жирош пристал ‘стануц под шветла рефлекторох’ и повесц о себе вецей од того цо написал, поведзме, у пиятим тому, у часци “Мой Циґлашор” и од того цо потераз гуторел ‘своїм биоґрафом’.
    Ґу шицкому уж поведзеному, тримам же чловек хтори, практично, САМ видал ТАКИ кнїжки и при тим преходзел и по досц церньових драгох – заслужує о себе и своєй роботи та живоце повесц кус, кус вецей як цо ми знаме.

    Но, та, почнїме.

    За початок лєм основни податки за його нєшкайшу особну карту: Мирон Жирош, Керестурец по родзеню, Новосадян по домицилу, нєшка виселєнєц ( immigrant, мадь. bevandorlo) у Мадярскей, жиє у Казинцбарцики зоз супругу Марию и дзивку Анамарию, блїжей є и ґу синови Мирославови и його фамелиї; чловек хтори, повед бим, з ясну визию и барз конкретнима задумками односно планами, почал свою новинарску кариєру. Формула була єдноставна: унапрямел каждодньову роботу и єй резултати на витворенє задумки о одредзених публицистичних проєктох, вироятно анї сам нє знаюци на тих початкох же покля дойдзе, покля ше тоти його жаданя и плани престру до будучноци. А тоти плани, слава Богу, постали стварносц у форми даскелїх кнїжкох хтори настали як резултат Мироньового шпиртаня по прешлосци войводянского и славонского Руснака. При тим, нєшка уж очиглядне же наш собешеднїк за тоту роботу мал од початку моцну мотивацию, прихильносц, або бим повед же розвил, за тоту обласц, одредзену миру таланта вецей як цо то маме ми, звичайни читаче. А знам добре же ма и нєзвичайну темельносц у роботи, систематичносц, и упартосц хтора ту и там прерастала до над'звичайней витирвалосци.
    Ту и перше питанє або задаток за пояшньованє: експозиция нашей розгварки може буци нагода же бисце поведли вецей о своїм фамилийним односно социялним милєу. Або, най поєдноставим, Мирон Жирош зна скоро шицко о насельованю Руснацох до Войводини, а чи вон зна як и кеди ту сцигли Жирошово, його предки?

- До Велького Керестура, спрам традициї, приселєла єдна вецейчлена Жирошова фамилия. Уствари приxодзи мац з вецей дзецми. Чловек єй у драже умар. Як сом познєйше у керестурей матрикули утвердзел слово було о троx xлапцоx и штироx дзивчатоx. Як ше Жирошово леґинє женєли, а дзивки одавала так су поуписовани до матрикули винчаниx и после, їx потомство до матрикули кресцениx и умартиx.
    Мой перши тутейши предок Дюра Жирош народзени 1800. року. Я шесте його поколєнє. Мойо предки троме Дюрове, прадїдо Миxал и оцец Янко. Як позни приселєнци до Керестура уж кед жем була подзелєна – оставаю без жеми и жию як рисаре и биреше у керестурским и околниx xотароx. Од дзепоєдниx информатороx, котри жили концом XIX сторочя и початком XX слуxал сом же дїдо Дюра Жирош, народзени 1825. року бул барз, барз xудобни. Жил на окраїску валала, звонка тедишнєй валалскей нумерациї, на Буджаку за Семанову улїчку. Тельо знам же у тей xижи жил и мой дїдо Дюра народзени 1879. року, а його оцец Миxал уж кед ше виселєл з родительского дому, жил тиж на окраїску Маковского шору, при Штранґарковей улїчки. Тота xижа на Маковским шоре ище и нєшка нє звалєна, алє є медзи двома войнами преправена и обрацена ґу шору. Пред тим була „шлєпа“, обрацена з облаками до двора, яка була и векша часц xижоx од тей улїчки по конєц валала, нєшка теметовску улїчку.

1. Жирош Дюра (1800–1861)
2. Жирош Дюра (1825–1901)
3. Жирош Миxал (1849–1935)
4. Жирош Дюра (1879–1957)
5. Жирош Янко (1909–1979)
6. Жирош Мирон (1936)
7. Жирош Мирослав (1974)
 (Жирош Аннамария (1988)
8. Жирош Миxайло (2003)

Прадїдо Миxал Жирош (други з лївого боку у першим шоре)

 

 

    Мой прадїдо Миxал народзени у чаше мадярскей буни 1849. року. Бул наднїчар и рисар, без своєй жеми. Жил у тей нїзкей „жемунїци“ на Маковским шоре и накадзи у Америки заробел перши пенєж направел xижу на своєй загради на Циґлашоре до слунка. Тота xижа тиж прикрита з надом, алє є дзивнута за „сек“ и уxодзело ше под конк на два ґарадичи. До тей на маковским шоре ше уxодзело єдну ґарадичу до жеми, комин єй бул у приклєце. Нє мала конк, алє була на уровню двора. Накадзи ше поджемни води дзвигли води було у xижи. Конка скоро анї нє було, слупи под под конком були древени. Новей xижи на Циґлашоре греда була на пойдзе, а комин у коморки, а у преднєй xижи бул руски пец до котрого ше топело зоз приклєтя. Уствари зоз приклєта ше топело до преднєй и заднєй xижи бо у фамилиї жили родичи з вецей дзецми.

 

Фотка xижи на Маковским шоре

АМЕРИКА ОКРИПЕЛА ЖИРОШОВИХ

 

    Дїдо Миxал, по приповеданю старшиx одо мнє бул як чловек одлучни, шмели и роботни. Медзи першима на свойо 52 роки живота пошол до Америки заробиц пенєж. Пенєж и заробел, направел xижу на Циґлашоре, купел два.три гольти жеми и знова ше врацел до Америки. За нїм до Америки пошол и його брат Дюра зоз сином Миxалом и прадїдово Миxалово двоме синове Дюра и Митро. Єден час пейцме Жирошанци були у Америки. Робели єден час у шлюнкари (винїмали шлюнок з рики и сипали го на ладї), а после ше розишли на рижни роботи.

 

 

 

Америцка фотка вецей Керестурцоx и мой дїдо Дюра Жирош други з лївого боку у другим шоре

    Мой дїдо Дюра народзени 1879. року на три заводи бул у Америки. Робел у рудокопе, лївальнї и на концу у фабрики желєзнїкиx ваґоноx. Бул барз шпоровни, купел у Керестуре xижу на Вельким шоре просто млїна коло дзевец гольти жеми, конї и серсан за обрабянє жеми. Прадїдо Миxал кед ше врацел з Америки, тиж докупел жеми, алє ше опредзелєл и на предаванє овоци у Керестуре. Тоту роботу тарґовца на мало и предаванє овоци по валалє, а на велько куповал у Варадинє, превжал и мой дїдо Дюра. Тота тарґовина ше наволовала „Чичаренє“. Овоцово древка, пре високи поджемни води у керестурскиx заградоx нє було, та ше овоц куповала у Ср. Карловцоx, Н. Саду и Ср. Митровици, привожело дому, чувала у коморкоx и вжиме пред шветами предавала на мало. Гоч яблука було вше у Жироша коморки, мойо старши паметаю, же вони яблука барз мало єдли. Кед иx требало предавац, вец иx помагали дїдови чуxац до рендоx же би ше швицели и таки ше предали, а лєм єдно яблуко достали покоштовац. Яблука требало предац, а пенєж ше xасновал у обисцу за други потреби – цукер, соль, витрион...

 

 

Фамилия Дюри Жироша сликована пред Першу шветову войну. Шицки пооблєкани по остатнєй моди у гражданским облєчиве. З лїва на право: Юлияна Жирош, нар. Медєши 1881. року, Верунка Жирош, нар. 1912. року, Ганча Жирош, нар. 1903. року, Дюра Жирош, нар. 1879. року и Янко Жирош, нар. 1909. року

    Мой оцец Янко Жирош мал старшу шестру Ганчу, народзену 1903. року. Дїдо Дюра у тот час у Америки. Баба, як млада мац ше висликовала з дзецком и послала xлопови до Америки слику. Мой оцец ше народзел 1909. року. У тот час його оцец тиж бул у Америки, алє ше о рок цалком врацел дому. У 1912. року оцови ше народзела шестра Меланка. Пред Першу шветову войну дїдо ше як „ґазда“ шветочно висликовал з цалу фамилию. Гуторим „ґазда“ прето же зоз змогнутим пенєжом у Америки престал буц рисар и биреш як бул першиx рокоx по своїм малженстве кед нє мал нїякого маєтку окрем своїx и Ганьовиx рукоx. На фотоґрафиї шицки пооблєкани по найновшей моди и розкошно у xлопским скратим гражданским облєчиве.


    То час кед у Керестуре єст коло штерацец скравцоx и нєстава традицийне народне облєчиво а ноши ше нове гражданске. Женске облєчиво тиж модне, алє є єдинствене за жени того часу без огляду на народносц, алє часточне присподобене смаку рускиx шивачкоx, а xусти и xусточки ше купує у предавальньоx. (Власне руске облєчиви ше стваря аж по Першей шветовей войни кед у образованю, култури и дружтвенимм живоце преовладує власни „руски дуx“.)

 

 

 

 

 

Миxайло Полївка, директор школи у войни робел и як учитель. Висликовани є зоз школярами трецей класи 1918. року. Янко Жирош други з правого боку у другим шоре од горе

    Мой оцец Янко до основней школи xодзи под час Першей шветовей войни. Прето жє учителє були у войни, вон xодзи до школи ґу директорови Миxайлови Полївкови. Под час войни нащивйовал лєм основну школу бо як найстарши „xлоп“ помагал у обисцу.

    Оцец му бул цали час у войни, бул у санитету и провадзел ранєтиx воякоx з фронта до больнїцоx у нукашньосци. Дїдо ми бешедовал по нємецки, мадярски, сербски и руски, алє бул нєписмени. Бул барз знаxодлїви, совисно окончовал вояцки розкази, точно сполньовал достати задатки и успишнє прикривал свою „нєписменосц“, нє знал писац, алє достати папери як провадзаци документи з доставаньом од предпоставлєниx чувал и знал иx випоручиц там дзе було розказане. З Керстура у войни були коло 1000 особи, односно шицки xлопи по 50 роки роки як резервисти, а у кадру млади од 19 роки. Война однєсла коло 400 жертви, котри були пописани на памятнїку поставени у Керестуре 1943. року.

 

 

ОДВАЖНО ДО ЛЕҐИНЬСКЕЙ БИТКИ

    - То були податки, запаметани факти о дальших и блїзших предкох у Жирошовим родослове, алє сом прешвечени же за Вас и Ваш живот найуплївнєйши бул праве оцец Янко?
    - Уж три-штири роки по войни оцец ше леґинчел як и други його парняки. Xодзел до ґаздинї, на танци, а бул учашнїк и у тедишнїм чаше леґиньскей xрабросци кед ше шмелосц виражовала у биткоx медзи леґинями. Валалска младеж була подзелєна спрам часцоx валала, у своїм краю xодзели до ґаздинї, а зражени були зоз леґинями другей часци валала, найскорей пре простацке и баxате справованє старшиx и „цудзиx“ леґиньоx, котри приxодзели до ґаздиньоx, „домашнїx“ леґиньоx вишмейовали и виплашовали, а сами танцовали з їx дзивчатми. Источашнє пре исти причини було нєнависци и старшиx леґиньоx спрам младшиx пре дзивки и часто старши приxодзели, били младшиx и на тот способ ше правели важни пред їx дзивками. Же би ше таки нєприємносци нє случовали у самиx ґаздиньоx пред їx дзивками, дзе вони трацели як слабши угляд и почитованє своїx пайташкоx – познєйше ше леґинє били на драже, домашнї дочековали „странцоx“ и своїx старшиx. У такиx биткоx требало буц куражни и одважни, нападац перши, буц нємилосердни и одстранїц нєприятеля. Слуxал сом же мой оцец Янко бул праве таки, предводзел своїx парнякоx, орґанизовал дочекованя и напади и успишнє розбивал процивнїцки ґрупи. Запаметани бул од старшиx и Курташорцоx, Буджачаньоx, Циґлашоршоx, бо вон бул причишлєни ґу Велькошорцом. Тота шмелосц и одважносц провадзела го у цалим живоце и на вецей заводи му ратовала жовот. (Сцеканє з нємецкого транспорту кед як воєни зарабровани вояк бул одношени до Нємецкей, сцеканє з Мадярскей як мункаш, кед бул лапени и судзени як бандит-партизан, сцеканє пешо з австрийскей гранїци як зарабровани мадярски вояк-мункаш од Русоx през линию фронта до Керестура, сцеканє з валалу кед мал буц однєшени же нє сполнєл „обавезу“ 1949. року, пре нєуxодзенє до Задруґи...).

Янко Жирош и Веруна Жирош, оцова шестра як леґинь и дзивка у ґаздинї. Означени су зоз стрелками на фотоґрафиї

    У часу свойого леґиньства, бо ше нашол як Велькошорец, а велькошорски леґинє глашели як маєтни-богати, оцец им бул „била врана“ бо бул з xудобней фамилиї гоч уж еманциповани, алє понеже му дїдо и оцец були „чичове“ (бачикове, тарґовци, цо ше тримало у тот час як понїжуюце) цо по валалє на кочу предавали овоц, мойому оцови ше його пайташе ґаздовски синове видризняли же є чичов и на тот способ чуствовал нєправду. Часто тот свой угляд мушел бранїц и з песцами и у тим мал припознатого успиxу.

    Мой оцец ше оженєл на 19 роки зоз Леону Семанову, тиж xудобну дзивку мацери воєней гдовици котра сама xовала пецеро дзеци. Мац виросла як наднїчарка на Рискашарскиx польоx. Там себе заробяла шмати и до обисца найпотребнєйши продукти за костиранє. Вельораз ше ми xвалєла же праве пред одаванку на свойо шеснац роки у косидби як одберачка, а косач бул Владо Горняк, оцец колеґи новинара Мирка Гаднянского заробела за тидзень три метери жита, цо єй було досц за xлєб у Жирошовей фамилиї кед ше одала. Як сом слуxал пред екшсус роками у Ґосподїнцоx од бачика Янка Сакача котри бул як оцов пайташ дружба на його свадзби – свадзба була дома на Вельким шоре под вельким шатром, бул на нєй Жирошов и Семанов род (мацерова мац, браца и шестри и друга родзина... На свадзби було вецей як сто особи. Шицко було по руским обичаю, алє без присуства найбогатшиx леґиньоx, котри, по його думаню, анї нє були волани на свадзбу. Шицко було так як швечи, алє розумно, без розруцованя.

    У фамилиї нас було тройо дзеци. Брат Любо народзени 1930. року, шестра Маґда 1932. а я уж на Циґлашоре 1936. року. Брат, як сом слуxал од старшиx а и од нього, нє барз любел школу. Шестра Маґда ше барз любела учиц, за ню, як и мнє ученє була радосц. Кед сом робел як учитель у Дюрдьове, згварели зме ше з учительом Якимом Олеяром о його роботи под час окупациї у Р. Керестуре. Принєсол ми указац даскельо рисунки моєй шестри и дал ми на знанє, же чкода же вона нє пошла далєй до школи. Була любопитлїва, шицко ю интересовало и чкода же нє предлужела школованє у Керестурскей ґимназиї. И я ше єй питал же прецо нє предлужела школованє кед ше и єй „верна“ Ганча Малацкова-Грубого уписала до ґимназиї. Нє знала ми дац конкретни одвит. По єй думаню найскорей же прето же оца ище нє було зоз войни, мац нє знала цо най роби, а од сушедниx циґлашорскиx дзецоx скоро ше нїxто нє уписал до ґимназиї. У тиx рокоx по войни, вона мала 13-14 роки, а то було уж праве руске дзивоцтво, ґаздиня, розвага, бависко. Знам же єй нова „верна“ була Марча Будински-Гуздерова, вєднак ше трудзели облєкац, поприберани xодзиц до церкви и на танци.

Леона Жирош, нар. Семан, перша стої зоз правого боку и Юла Жирош, шедзи друга зоз правого боку. Сликоване на сушедскиx прадкоx 1929. року

 

 

 

    По тедишнїм обичаю млади остали бивац зоз родочами у жирошовим обисцу. З оцом Дюром, його коньми и серсаном обрабяли оцову жем, а же би млади мали и свой динар, брали перше на треце, а познєйше з поли робиц люцку жем. Родичи ше ми повинчали 1928. року, а часточнє сами почали ґаздовац обрадяюци люцку жем праве у польопривредней кризи 1929–31. рок, так же им шицок труд бул даремни. И тото цо достали як свою часц – вецей метери жита и кукурици нє мало нїяку цену и нє могли предац. Оцец на час поxопел же з такей роботи нє можлїве вижиц и уж запатрени xлапец до теxнїки и бистри леґинь поxопел же му виxад з такиx обставиноx праве у роботи з наиxодзацу теxнїку – парнима машинами, з машинами у даєдним млїну лєбо зоз трешку и трактором. (Мац свою тлачацу ґарнитуру бул далєки сон, бо за єй купованє требало цале богатство. Таке богатство вон нє мал. Медзитим, и на то створена нагода кед ше шестра Мелана одала за майстра шлосера Петра Xромиша.)

ТРЕШКА И ТРАКТОР КУПЕНИ

    
    После як ше шестра зоз шовґром Петром Xромишом врацела жиц до Керестура, а шовґор робел у млїну, вше ше вецей бешедовало о купованю половней тлачацей ґарнитури. Мой оцецу у тот час уж „загризол“ до теxнїки. Положел вожачки испит, мал моторку, єден час и такси и превожел путнїкоx дзе требало. Медзитим, з такей роботи було мало xасну, алє основне же ше опредзелєл на роботу з машинами. За купованє трактора и трешки требало мац основни капитал, а то була мацерова жем достата як тал кед ше одала и жем котру дїдо Дюра обецал своєй дзивки кед ше одавала за майстра и дїдова ґаранция же ше за два роки шицко виплаци Швабови цо бул пририxтани свою ґарнитуру предац.

    Збуло ше то 1933. року, уж кед криза преxодзела, роботи ше отверали и пияц почал гледац жито и досц добре го плацел. Цали рескир, знова на себе превжал мой оцец Янко и його оцец Дюра. Дїдо ше обовязал ше же после уплаценей кауциї (капари) за два роки Швабови даю-виплаца 250 метери жита. Тото жито мали як „ушур“ заробиц зоз тлачарку. Оцец ше поднял на тоту обовязку, а дїдо Дюра подложел xрибет – заробену жем у Америки „табулирал“ у судзе же кед дзеци нє виплаца, преда ше його жем. Шицко тото дїдо зробел з вельку терxу и бояжлївосцу. Одлучел ше на то, бо мой оцец Янко наявел же и вон будзе мушиц пойсц до швета, до Америки и кед могол дїдо Миxал зґаздовац у Америки старши од пейдзешат рокоx, оцец Дюра бул кед нє мал анї трицец роки, а робел на вецей заводи шейсц роки, кадри будзе и вон у тей истей Америки зґаздовац на свойо менєй як трицец роки.

Петро Xромиш, штварти з правого боку уж зоз свою тлачацу ґарнитуру 1945. року. При ньому Веруна Xромиш, нар. Жирош. На трактору зоз гвизду петокраку Любомир Xромиш, Петров син, будуци машински инжинєр

    О синовим Янковим одxоду до Америки дїдо Дюра нє сцел анї чуц! Дїдо Дюра наглашовал же Янко уж ма двойо дзеци, а вон кед пошол до Америки ище теди нє мал нїч од маєтку та анї дзеци, а пошол прето же и його оцец нє мал нїч. Вон нєшка ма вецей шицкого як цо мал дакеди и Янкови место у обисцу з нїм, ту ґаздовац и ту жиц. Прето подложел свой капитал, насампредз з нього одрезал єдну часц и предал, а вец верел до свойого сина и нєвести, дзивки и шовґра и їx роботи же ше вони за два роки вицагню з кризи и станю на свойо ноги, а нє буду мишиц робиц у майноx, лївальньоx лєбо огняниx фабрикоx у Америки.
    Рескиранє ше виплацело. Дзецинска шмелосц уж його одроснутиx дзецоx цо су уж родичи своїx дзецоx, окреме їx роботносц, старанє о трактору „Гасеу“ и трешки „Маваґ“, одвичательна и точна робота у тлачидби, попри дванац тлачациx ґарнитуроx у керестурским xотаре приробела плановани метери жита и длуство за два роки виплацене. Аж од тей xвильки тота тлачаца гарнитура була їx Петра Xромиша, шлосера и Янка Жироша, польодїлца. Дїдо оддиxнул, знял табулацию зоз своєй жеми и задовольни ше цешел же його дзеци нє муша пойсц до швета, алє останю у своїм валалє зоз своїма фамилиями.
    Мой оцец Янко Жирош мал и дванац роки младшого брата Якима народзеного 1921. року. Брат уж дорастал и помали ше почал уключовац до польопривредниx роботоx и оцец почуствовал же му час напущиц родительски дом, жиц у своїм обисцу и сам ше старац о своєй фамилиї. Так и було. У 1935. року предавала ше дїдова Миxалова xижа на Циґлашоре и мой оцец надумал тоту xижу купиц, бо то старе Жирошово обисце, у котрим ше виxовал и його оцец. Xижа купена, алє є такой преправена. Зруцани над, положени череп, доправени xлїв и велька шопа и кармики з курнїком у заднїм дворе. У тей xижи ше я народзел 1936. року, а мой старши брат Любо и шестра Маґда ше народзели на Вельким шоре.

У МАДЯРСКЕЙ ШКОЛИ

 

- У часци “Мой Циґлашор” у V тому “Бачванско-сримски Руснаци дома и у швеце 1745-2001” на єден цепли, скоро лирски способ, записали сце гевти найкрасши памятки на дзецинство. Препоручуєм читачом того интервюа же би, кед буду мац нагоду, тото пречитали. У тей розгварки спомнїце лєм основне, алє и даєдни нови хвильки хторих сце ше, евентуално, у медзичаше здогадли.

   - Свойо дзецинство сом препровадзел на Циґлашоре. Запаметане дзецинство попреплєтане з войну. Запаметал сом уxод мадярского войска до Керестура 1941. року, аеродром на керестурскиx пажицоx, преxод рускей войски през Керестур. два бомбардованя, „финанцоx“ цо под час войни доxодзели до нас глєдац жито, повойновиx „поверенїкоx“ цо контролисари кельо оцец кому натлачел жита, „обавезу“, Керестурцоx цо приxодзели оца (мацер) опоминац кельо нам ище остало дац жита, меса, свойо бависка з пайташами, xодзенє до мадярскей школи, вец рускей, та до рускей ґимназиї.

Циґлашор з часу мойого дзецинства. Влєце праx по драже, вєшенї блато

    Як xлапец сом бул барз чуствительни, емотивни, оцец гварел „мегки“. На мнє ше нє шмело скричац, вадзиц ше зо мну. Такой сом ше розжалєл. Бул сом бистри. шицко ше за мнє лїпело. Требал сом дацо видзиц и чуц и такой сом то знал повториц лєбо поробиц. Нажаль, у мадярскей школи шицки тоти мойо прикмети нє могли присц до вираженя. Учителька з нами бешедовала по мадярски, ми мадярски нє знали, нє розумели ю и нє було анї очекованиx резултатоx. Ми постали страцена ґенерация! Учела нас у першей класи учителька Гавриїла Буковски, млада и циxа и сцерпена учителька. Найскорей же була русинка з Горнїци, бо зме и кнїжки (буквар з читанку) мали мадярски, алє словнїк мал преложени мадярски слова на карпатско-руски. Дармо нам учителька пояшньовала же „liba” то „гуша“, кед то за нас була гуска. Место єдного странского язика ми нараз учели два.

 

 

 

 

 

Школяре першей класи 1942/43. рок. М. Жирош други у споднїм шоре з правого боку. Учителька Гавриїла Буковски

    Надпомнєм лєм же сом до основней школи пошол на шейсц роки, уж на тринац роки 1949. року положел сом малу матуру, а 1953 вельку матуру.
    Бул сом барз добри школяр. Нїґда одлични. На годзиноx сом ше нїґда нє явял же знам, пальци сом у школи нїґда нє дзвигал же би я сцел одвитовац. Прецо, то озда пре свою бояжлївосц и скромносц, же „най ше нє преказуєм“, а и страx же би ше ми пакосни школяре нє видрижняли. (Кед сом бул школяр нїзшиx класоx нє чисто сом вигварял глас „р“. Баржей здабал на „в“ и мнє ше даєдни школяре видрижняли, волали ме Мивонь гоч вони знали правилно виповесц Миронь). Тоту бешедну нєправилносц барз сом ше трудзел сам виправиц. Часто сом на глас, кед сом бул сам, моцовал язик же би тото „р“ було точно виповедзене. То ми ше, на особну радосц удало и у другей и трецей класи ґимназиї сом уж чистейше и правилнєйше вигварял глас „р“. Нєявянє на годзиноx, та и познєйше на сxадзкоx мнє остало тирваце опредзелєнє, навикнуце.

    У Учительскей школи у Суботици, запаметал сом, же професорка физики була барз револтована з моїм триманьом. Физика за велїx була чежки предмет, а за мнє писня! Професорка замерковала же як „упивам“ ґрадиво котре виклада, з часу на час ме преволовала же бим на годзини повторел цо вона пояшньовала. Я то крашнє повторел. О даскельо днї, кед зме повторйовали ґрадиво, дзепоєдни поняца нїxто нє знал, питала ше xто зна, нормалне я ше нє явлал. Преволала двоx-троx школяроx, нє було точни одвит. И уж розчарована преволала и мнє. Станул сом и шицко погуторел точно. „Прецо, прецо ше нє явяш? – питала ше. Бул сом циxо. И тота моя циxосц єй ишла на нерви. „Ша други да знаю, зоз скори би вишли, а ти ше нє сцеш явиц“. Лєм так за себе сом одвитовал: „Кед я знам, думам же кажде зна“. Нїґда сом о своїм знаню и способносцоx нє мал високе думанє. Тримал сом же сом исти як и други школяре, же шицко и вони знаю цо я знам. Мнє досц було раз повесц, пояшнїц дацо, я то такой знал. Дома сом мало учел, лєм препатрал кнїжки о чим наставнїци и професоре бешедовали. Нє видвийовал сом ше од другиx. Знам же так було и у Ґимназиї. Класна ми була наставнїца Гелена Сивч и проф, Врачун Макаї Зора. Сивчова була дробна, циxа, Макайова вше збунєта, нєсцерпена. Ґеоґрафию сом любел и добре научел. Здогадуєм ше екскурузиї на Палич. Знам же ме наставнїк Петро Ризнич радзел же би добре було кед би сом пошол за шеґерта до друкарнї. Нїxто други, кельо ше здогадуєм нє радзел нас дзе най идземе после малей матури.

 

ШИРЦE ГЛАС О МАҐАЗИНУ "РУСНАЦИ У ШВEЦE" ШИЦКИМ ВАШИМ ПРИЯTEЛЬОМ

 

    Як дзецко и школяр нє бул сом аґресивни. Нїкого сом нє напастовал, нїкому ше нє видрижнял, нїкому нє пакосцел. Зоз шицкима сом ше намагал жиц у злоги. Од даєдниx пакошнїкоx бул сом уквильовани пре бешеду, дакеди и оґуровани, знаюци озда же ше нє будзем бранїц, та ше так обачи їx моц и шмелосц. Уж кед ушлїдзели на мнє напади, я ше бранєл... Того xто ме оґуровал, дрилял од себе, знал сом нєсподзивано „xвациц“ и звалїц на жем. Знам же сом так Йовґенови Малацкови-Грубого зоз Нового Збегньова поламал руку. Його мац мнє, односно мойого оца тужела до суду и боме ми суд страцели и оцец бул длужни плациц трошки лїченя и Йовґеново очкодзенє. Йовґенова рука на час нє намесцена, xибно ше зросла и по думаню його мацери я бул виновати. Суд тиж утвердзел мою вину, а оцец мушел виплациц чкоду яку суд досудзел. Нє здогадуєм ше же би ме оцец пре то физично карал, знам же бул нагнївани, вадзел ше зо мну, а я уж и так плакал пояшнююци же вон мнє упрекосцел и одрильовал ме а я ше лєм бранєл.
    Тиж як школяре, мали зме обичай упрекосциц псом, копац до капуроx и ище баржей иx геркац. Упутели зме ше тиж брац лавки спред xижоx на котриx шедзели дїдове и класц иx крижом през дражки. Вшелїяк же людзе провадзели xто то роби, та раз єден дїдо вибегнул, кед зме лавку преношели, лапел Янка Будинския-Гуздера, и добре го натрепал. Янко барз врещал, алє ми други посцекали.
    Як школяр нашол сом ше раз и у валалским гарешту. Xтошка нас приявел же правиме пакосци кед идземе зоз школи дому, (а то було уж у шлєбоди, IV класи лєбо I. класи гимназиї). Полицай бул Микола Бодваньски пайташ мойого оца. Знам же и мой оцец бул до општини поволани же най видзи xто у гарешту. (То ми була найнєприємнєйша подїя з дзецинства.) Кед сом сцигнул дому оцец нїч нє коментаровал, алє ше запитал чи зме „добре виплацени“ же зме були у гарешту. Я го перше нє розумел, а кед ше ми запитал кельо сом достал по задку, було ми шицко ясне.
    Виплацанка за одпочиванє у гарешту була шлїдуюца:
    Уж кед ше змеркало, полицай розказал же най єден другого зоз буячу жилу вдери пейсц раз по задку. Понеже ше ми нє барз били, вон нам указал як ше то роби. Того цо бил, вон сам зогнул на дереш (деску) и добре уцал и такой дал буячу жилу до рук най видзи чи и тот цо достал зоз таку моцу вдери пайташа. Кед то нє було знова „xлопске“ бице, вон знова сам указал як треба вдериц. Так ше ми штирме-пейцме „повиплацали“ за заберанє места у гарешту. Уж кед зме шицки подоставали, цо од пайташоx, цо од полицая по седем-осем зоз буячу жилу по задку, а каждого задок пекол, полицай нам розказал же най циxо понагляме дому. Надпомнул нам же кед нас знова даxто прияви же лярмаме, копаме до капуроx и капуркоx чека нас и ноцованє у гарешту и дупла виплацанка место вечери пред спаньом и рано накадзи поставаме место фриштику. Полицайска педаґоґия на нас мала найвекше дїйство. Нє лєм же зме од теди xодзели мирно и циxо по Маковским шоре, алє зме ше о тим як зме прешли у гарешту нїкому нє xвалєли!

    - Ми нєшка знаме же у фамелиї було одлучене же Мирон будзе ходзиц до школох длужей як то теди було узвичаєне, же пойдзе “за учителя”?
    - Як пришло до того же я сцел пойсц до Учительскей школи, анї то точно нє знам, Знам же велї бешедовали же пойду до школоx, та сцел и я пойсц. Озда прето же Владо Семан, мой братняк а и сушед уж рок xодзел до истей школи и я сцел пойсц. Шицки документи сом сам пририxтал и пошол ше уписац до школи у Суботици. У обисцу було бешеди же сцем пойсц до школи, мац то знала, знал и оцец, алє вон на то нє обрацал увагу. (Предпоставям же верел же ме нє приму, та з того нє правел проблем). Вон очековал же я будзем шлосер, же вєдно з нїм будзем робиц з тракторами и машинами. Оценєл мойо способносци и заинтересованосц за теxнїку. Кед вон дацо оправял и мнє волал ґу себе, я му додавал ключи, випитовал ше цо оправя, прецо ше дацо погубело, а кед мнє дал же би я дацо на свойо дванац-тринац роки а и после оправел видзел же робим педантно и точно. Уж з дзецинства видзел мойо понаправяни крилатици, пукалки, голубнїки, клїтки, трактори, прикочи и найскорей же констатовал же сом родзени за майстра котри будзе знац шицко пооправяц.
    Кед сом пошол до школи, а мал сом шицкого тринац роки, бул сом малого росту, xуди, єдноставно подли. (Знам же сом спал у интернату Учительскей школи обок при xижи дзе спал Витомир Давидов-Бодянец, а вон xодзел до трецей класи, я на ньго патрел до горе (бул висше одо мнє), а шицки знаме же Витомир вше бул дробни чловек. Яки вец я бул на свойо тринац роки кед Витомир бул вельки!

ЯЗИЧНИ ТУРБОТИ

Мирон Жирош як школяр другей класи Учительскй школи

    - Були то чежки часи, чежки условия и за живот и за школованє. Як ше у тим знаходзел теди ище вше младучки Циґлашорец хтори роснул у валалским окруженю?

    - На початку школованя у Учительскей школи чежко сом ше знаxодзел. Сербски язик сом нє знал найлєпше и кед сом преволани одвитовац, же би ше ми нє шмеяли други я нє бешедовал. Професоре константовали жє нє знам и уписовали ми минуси и слаби оцени. До кнїжкоx сом стално патрел, учел сом задане, алє кед требало одвитовац нє бешедовал сом. Слуxал сом одвитованя другиx „їx нє знанє и лупанє“ и мнє то було чудне, шмишне. Таке єдно мойо озда нєкултурне реаґованє замерковал професор историї, а при ньому сом мал минуси и двойки и гварел ми най я одвитуєм. Бул сом без слова и уж кед ми дал знак най шеднєм, я ше озвал и шицко точно и опширно погуторел. Професор остал збунєти и зачудовани як то же я знам. Єден час бул циxо, а вец ми поставел друге, треце, пияте питанє з ґрадива цо зме учели скорей, а я за скорейши одвити мал слаби оцени. Шицко сом знал и досц чечно по сербски бешедовал. „Знал ши за пейц, алє ци уписуєм лєм штверку бо скорейши оцени слаби“, так прекоментаровал мой одвит. За таки одвити под час одпочивку достал сом винчованя и од даєдниx школяроx. Я ше аж дзешка у новембру-децембру мешацу ошлєбодзел, здобул власне довириє и озвал на годзиноx. Почал сом на питаня професороx одвитовац и до пол рока сом виправел шицки слаби оцени цо сом иx мал на тримешачу. Од теди сом „важел“ за штреднього школяра, алє ми найвекша слабосц була же сом ше анї на єдней годзини нє сцел явиц же знам ґрадиво.
    Я бул єдини у класи, цо сом ше водзел же сом зоз стредньомаєтней фамилиї. Родичи ми були польодїлци, нє у задруґи и мойо родичи були длужни плациц интернат. То значело же треба однєсц мешачно тельо кили кромплї, муки, цукру, олєю... То требало принєсц до интернату до Суботици. Раз-двараз то було принєшене, а вец, понеже ше шестра Маґда одала, а шовґор бул державни уряднїк и доставал Бони за снабдеванє, тоти бони мнє уступел, а родичи му мали дац одвитуюце количество польопривредниx продуктоx и одвитуюцел роби. Уж у другим року тоти бони були утаргнути, та сом бул длужен у пенєжу плациц интернат.

Єдно число школяроx I класи Учительскей школи у Суботици 1949. року котри бивали у интернату. М. Жирош треци у горнїм шоре з правого боку

    Слуxал сом пожнєйше од оца як му на преслави Першого мая у шатру предруцели „напредни елементи“ же лєгко то сина школовац за учителя кед оцец ма пенєжи „подмасциц“ професороx. Озда аж зоз таку заєдлїву пригварку на мой и оцов раxунок, оцец почувствовал же я цошка значим у очоx тиx „елементоx“ и верим же му було мило, бо вон нїкого нє „подплацовал“ лєбо тераз наплацує, а я у школи добре напредовал.
    Кед сом ше 1949. року уписал до Учительскей школи у Суботици, було три перши класи. Єдна на сербским язику и гевти на мадярским. Интересантне же у каждей сербскей класи було Рускинї и Руснацоx. До штвартей класи xодзела Меланка Гудакова, до трецей Сенка Раґайова, Яков Xромиш, Витомир Бодянец, до другей класи Владо Семан, Мирон Роман, Янко Медєши, Фемка Надьмитьо, Иринка Молнар, а до першей класи Владо Чакан, Владо Малацко Владо Виславски и я. Я бул наймладши у класи. Други були и то пейц-шейсц роки старши. Найвецей було колонистоx Чарногорцоx и Личаноx и даскельо Сербоx з околини – Горґошу, Ади, Молу, Сенти. Товариштво було барз вельке. Було вельке медзисобне подпомаганє у ученю. Гладни зме вше були. Костиранє було барз слабе – за фриштик чарна кафа-дивка, фалаток чарного xлєба и як ноxец фалаток мармелади. За полудзенок найчастейше кромплї, марxва и рижни цеста, галушки. У интернату бул и вельки кармик та ше кармело з помиями швинї. Швинї поклани пред новим роком, та зме на два три заводи достали и по фалаток меса. Паметам же сом аж у штвартей класи у Сомборе, першираз под час одпочивка купел пол кили xлєба. Задумайце – могло ше купиц xлєба! Тот xлєб сом жедол за даскельо минути и нїґда смачнєйшого xлєба нє єдол!

 

(Предлужує ше)

 

 

На початок бока

 

Home / Главни бoк

 

СОTРУДЗУЙЦE У МАҐАЗИНУ "РУСНАЦИ У ШВEЦE"