НАЙПОЗНАТШИ РУСИНИ АМЕРИКИ (1)

ЕНДИ ВАРХОЛ, НАЙВЕКША ИКОНА ПОП-АРТА

(предлуженє зоз 1. боку)

розбовчовала, Андрей зоз Микова, валалчку на схилох Карпатских горох, емиґровал до Америки дзе нашол роботу у рудокопох коло Питсбурґа и у тамтейших желєзарньох. Юлия остала у Микове по 1921. рок кед ше єй удало пойсц до Америки и конєчно фамелия Вархола була обєдинєна. Идуцого року Юлия народзела першого сина Пола, а 1925. ше народзел други син Джон. Наймладши син Вархолових, Aндрей, бул народзени у Питсбурґу 1928. року. Кед ше пове же Андрей бул народзени у биди вец то ище прави-правучки евфемизем. Вархолов биоґраф Виктор Бокрис писал “Фляша кечапу розридзеного зоз горуцу воду то була юшка хтора им мушела старчиц на даскельо днї як єдине єдзенє у обисцу”. Обидвойо, и Андрей и Юлия, бешедовали лєм по русински або словацки так же за їх трох синох анґлийски язик бул други язик хтори научели.

Юлия Ворхола у Питсбурґу зоз двома спомедзи єй трох синох. Джон (лїво) и Енди (на право). Фотоґрафоване коло 1929 року.

        У тедишнї час Ендийов оцец Андрей Вархола робел на будовалїщох високих будинкох у Питсбурґу и коло нього. А мац Юлия, жадаюци кельо-тельо помогнуц фамелиї и унєсц даяки долар до обисца, правела паперово ружи хтори “посадзела” до плехових конзервох и предавала по обисцох, од дзверох до дзверох. Мож повесц же на таки способ вона дала Ендийови перши спознаня о вредносци ручних виробкох як и о можлївосцох предаваня истих. Мац у каждей хвильки охрабровала сина и потримовала його любов ґу райзованю, мальованю, виштригoваню фиґурох з паперу и читаню. Енди барз любел стрипи и часописи и, спрам шицкого, пречитал ище як мали надосц кнїжки понеже мал тельо знаня же могол “прескочиц” першу и пияту класу под час школованя у основней школи. Познате и тото же му мац одобрела и помагала го же би брал през лєто годзини з уметносци у нєдалєким Карнеґи институту. Як хлапчик, Енди бул просто залюбени до велїх филмских гвиздох, обожовал читац рижни филмски маґазини и провадзиц з дня на дзень животи и кариєри рижних ґлумцох. Любел окреме ґлумцох хтори теди були вельки дзецински филмски гвизди – Ширли Темпл, Мики Руни, Фреди Бартоломей... Брат Пол раз гварел же Енди найволєл Ширли Темпл. Кед мал 8 роки Енди писал Ширли Темпл (бул то час кед мал перши напад такволаного “танцу Св. Вита”) и модлєл ю же би му послала єй автоґрам. Ширли Темпл послала Ендийови вельку слику хтору вон потим роками чувал и обешел ю у дньовей хижи дзе лєжал после нападу спомнутей хороти. Одушевенє зоз филмскима гвиздами и їх фотоґрафиями водзело Ендия директно до заинтересованосци за саму фотоґрафию. Можебуц було щешлїве доприношенє розвою його уметнїцких предиспозицийох и тото же у одвитуюцей хвильки доставал дацо цо му помогло унапредзиц даєдни схопносци. Так як 9 рочни хлапчик, Енди достал 1937. року свой перши фото апарат. Бул любопитлїви та нєодлуга направел “цму комору” у пиньвици їх хижи и сам розвивал свойо филми.

 

ДУМАЛИ ЗМЕ ЖЕ ПОСТАНЄ ПАНОЦЕЦ

        Джон и Пол ше познєйше здогадовали же им мац часто приповедала о чежким живоце у родним краю дзе шмерц була такповесц каждодньова подїя. Першонародзене дзецочко, дзивчатко, мушела поховац на драги кадзи сцекала од воякох под час першей шветовей войни. Джон паметал же им мац так описовала страшни часи тей войни “По лєсох и на лукох було полно мертви цела воякох. Та и длуго по войни ше у трави билєли косци воякох як даяки били печарки”. И ту Джон ище додал: “ Наша мила мац нам часто гуторела же кед нам чежко най ше теди вше обрацаме и поволуєме на Бога”. Спрам шицкого, тоти мацерово слова ше Ендийови урезали до психи за цали живот.
        Юлия Вархола зачувала стаємну вязу зоз свою родзину у Словацкей, окреме зоз свою шестру Еву Безекову, хтора ю нащивела у Ню Йорку 1967. року. Алє, кед ше Безекова врацела зоз драги до Америки єй родзина могла досц часто чуц єй дудранє на Америку и на способ живота з яким жили Вархолово. “Вони там будую барз високи будинки, аж по саме нєбо... Бог их покаре пре тото”, приповедала Безекова Михалови Бицкови 1987. року. “Енди чудни чловек. Вон нїґда нє цихо. Нєпреривно дацо роби, телефонує, ноши доокола якуш шкатулу зоз хторей ше чує чловечи глас. Дияволова робота!” Юлия Вархол зняла свой глас на єдну ґрамофонску плочу, уж у чаше кед жила зоз сином Ендийом у Ню Йорку и кед себе таке могла допущиц. На тей плочи вона зняла вецей приповедки, шпиванки и описала велї подїї зоз єй часох дзецинства у Микове. Шицко тото нєшка мож чуц на интернету, на адреси http://edu.warhol.org/podcasts/julia.html
    Як и шицим доселєнцом и Вархоловим церква була окреме важна бо ше им през ню удавало зачувац вязу зоз старим крайом. Побожни Вархолово поряднє ходзели до грекокатолїцкей Церкви св. Ивана Златоустого, мац аж и даскельораз тижньово, та так и Енди од найвчаснєйшого дзецинства здобул звикнуце одходзиц на Службу Божу и внєдзелю и роботним дньом. Тото звикнуце Енди зачувал по конєц живота. Образи хтори з увагу розпатрал у церкви означели и його перши дожица з уметносцу хтори, так, занавше остали повязани зоз релиґию. И попри того же мал двох старших братох, Пола и Джона, нїжни Енди бул и остал мацеров любимец. Ендийов брат Джон з єдней нагоди гварел и тото о Ендийови: “Кед Енди бул хлапец ми думали же вон постанє паноцец. Аж и под прициском, у хвильково чежких ситуацийох, вон нїґда нє залал, нє виповед бридке слово. Енди верел же треба вельо и вредно робиц!”
    - Як дзецко часто сом бул хорйовити. Мал сом три нервни напади, каждого року по єден. Єден на осем, єден на дзевец и єден на дзешец роки живота. Напади “танцу Св. Вита” (нєконтроловане потаргованє цела и корчи) вше починали першого дня лєтнього одпочивку. Нє ясне ми прецо. Цале лєто сом препровадзал слухаюци радио и лєжаци у посцелї з нєвиштригнутима паперовима бабками розшатима по покривачу и под заглавком. Оцец вельо путовал по рудокопох, глєдал кельо-тельо лєпше плацену роботу, та сом го нє видзел часто. Мац ми читала зоз своїм моцним словацким нагласком, и кед би закончела читац “Дика Трейсия” вше бим єй повед “Дзекуєм, мамко!”. Аж и теди кед сом анї слово нє розумел. Давала ми чоколадку вше кед сом офарбел єден бок у теки за илустрациї” – писал Енди у своєй кнїжки “Филозофия Ендия Вархола”.
        Факт же Енди бул, праве у рокох кед ше формовала його особа, значи од 1928 по 1949 рок, под уплївом рижних образох хтори були узвичаєни у обисцох такволаних Русинох-Американцох, бул окружени зоз молитвенїками, и ходзел часто до церкви дзе шицка атмосфера, обряд, образи и други ствари уплївовали на його дух, односно, були то основни слики з його младосци.
        Браца мушели вчас почац робиц же би фамелия могла мац яки-таки нормални условия за живот. А фамелия ище баржей охудобнєла кед умар оцец Андрей 1942. року од инфекциї печинки. Юлия Вархол у вецей нагодох гуторела же причина инфекциї єй мужа була у тим же пил заґадзену воду на будовалїщу у Вирджиниї дзе єден час робел. Енди мал 14 роки кед му оцец умар и нє бул присутни на хованю. Його мац ше обавала же хованє може уплївовац на обнавянє Ендийових “нервових хоротох”. Млади Вархол ше скрил под посцелю на поверху будинка и одбивал пойсц видзиц свойого оца хтори лєжал у труни у дньовей хижи. Истого року кед му умар оцец, Енди закончел школованє у Холмс школи и ступел до штреднєй школи (Шенли гай скул) дзе окремне интересованє указовал за годзини уметносци дзе му наставнїк бул Джозеф Фицпатрик. Браца мушели робиц, по оцовей шмерци, а за Ендия ше якош нашло пенєжу же би ше уписал на студиї. Менєй познати факт же перше жаданє Ендийово було же би на Универзитету у Питсбурґу студирал  уметносц и здобул образованє за наставнїка уметносци, же би потим преподавал уметносц у школох. Медзитим, нагло пременєл свойо плани. Уж теди його будучносц була з висшу силу зарисована понеже тоти питсбурґски коренї цо мал и Ендийово карпаторусинске нашлїдство уж вельо допринєсли у формованю його особи. Аж и його єдинствена сензибилносц була формована под уплївом Питсбурґа, уключуюци ту етнокултурни вязи, релиґийни живот, византийску иконоґрафию, годзини уметносци на Шенли Хай Скул, викладни облаки робней хижи Хоум’с и уметнїка и наставнїка Роберта Лепера на Карнеґийовим Институту Технолоґиї (нєшка Карнеґи Мелон Универзитет). Медзи 1945. и 1949. роком Енди студирал малярски дизайн и историю уметносци, социолоґию и психолоґию на Карнеґи Институту Технолоґиї зоз жаданьом же би насампредз постал добри комерциялни илустратор. Концом студийох стретнул Мета Филипа Пирлстейна и преселєли ше до Ню Йорку 1949. року (Пирлстейн познєйше постал познати маляр реалист). Теди нєстало слово “а” на концу його презвиска.

Млади Енди Вархол кед закончовал студиї

 

ПОЧАТОК БРИЛЯНТНЕЙ КАРИЄРИ

        У Ню Йорку, на Менгетну, Ендийови були потребни лєм три мешаци же би одпочал брилянтну кариєру як комерциялни уметнїк. Єден з Ендийових стабилнєйших анґажманох бул за “Glamour” маґазин. Уж теди Енди мал барз ясни циль и жаданє же би постал наисце успишни комерцияли уметнїк. Упарти и безконєчно вредни и продуктивни Енди посцигує успих и як маляр и як модни илустратор. Енди теди робел за “Vogue”, “Harper’s Bazaar” и “The New Yorker”, ушорйовал викладни облаки Бонвит Телер, дизайновал рамики за албуми фирми “Columbia records”, дизайновал крачунски винчованки, а теди пририхтал и перши рекламни малюнки за И. Милерову компанию обуї. Редакторе часописох го любели понеже бул од слова, вше на час шицко зробел цо ше порадзели и, ґу тому, мал швижу технїку. А даєдни го и сановали. Кед Кармел Шоу, главна редакторка часопису “Harper’s Bazaar” отворела вельку Вархолову фасциклу з малюнками, з нєй вибегнул “боґар”, кухньов хробак, и то ю так рушело же му такой дала роботу. У тей часци своєй кариєри як комерциялни илустратор, у цеку 50-тих, Вархол уж зарабял сто тисячи долари рочнє цо було скоро нєвироятне за уметнїка у тедишнї час. Лєм у компаниї И. Милера вон єдного року заробел коло 50.000 долари. Уж теди приходзел до сознаня же муши заняц ище пар особи, як своїх помоцнїкох, же би могол тримац тот темпо и одвитовац на шицки контракти хтори му понукани.
        Року 1952. мал свою першу самостойну виставу у Хюґо ґалериї у Ню Йорку. Теди дизайновал и сценоґрафию за театрални представи и офарбел власи на блядо, подобнє слами. По приходзе до Ню Йорку Енди дзелєл єден квартель у пиньвици зоз ище 17 приятелями, a 1952. року, кед уж зарабял достаточно, вон прешол до окремного квартелю на Горнїм Ист Сайду, дзе му ше придружела и мац зоз своїма трома сиямскима мачками, образами и дньовима побожносцами. Мац Юлия препровадзела з Ендийом шлїдуюци 20 роки, аж по даскельо мешаци пред свою шмерц 1972. року, кед ше мушела врациц до Питсбурґу пре здравствени проблеми. Юлия Вархол нє лєм же жила при синови, алє му часто и помагала у його роботи. Енди имитировал єй рукопис у своїх рисункох, кладол свой подпис на малюнкох на таки способ на яки вона писала його мено. Року 1959. Енди купел свой власни таунхаус на Лексинґтон Авениї, у горнєй часци Ист Сайда на Менгетну.
        Вонка з обисца Вархол жил на способ за хтори чежко мож повесц же бул смерни и змирени: окружел ше зоз живописнима женами як цо то Палома Пикасо, Еди Седвик, Бянка Джеґер, Лайза Минели, Ли Радзвил, Елизабет Тейлор. Нє мал з нїма нїяки блїзши одношеня. Випитовал ше им о шицким та, медзи иншим, и о тим же яки им партнере у посцелї. Векшина му на тото одвитовала, лєм нє и Йоко Оно хтора ше барз розєдла кед чула таке питанє.

Енди Вархол у дружтве зоз познатима женами зоз джет сета

        Дома шицко було цалком иншак. Каждого рана пред тим як би вишол з обисца Енди би клєкнул вєдно з мацеру и вєдно ше помодлєли на церковнославянским. На ланцущку коло шиї ношел крижик, а у кишенки вше мал пацерки и литурґикон. Ридко поволовал госцох до свойого дому, алє гевтих хтори мали привилеґию буц поволани и так упознац и його мацер, Енди найкрасше замодлєл же би у єй присустве нє лали и нє хасновали бридки слова.
        1954. року Енди мал колективну виставу у Лофт ґалериї у Ню Йорку. Енди мал 1956. року индивидуалну виставу малюнкох за Бой Бук у Бодлей ґалериї, а його Златни ципели були виложени у Медисон Авениї. Путовал теди и до Европи и Азиї. У цеку 50-тих Вархол зазначовал нєпреривни рост кариєри и достал вецей похвали з боку Клуба уметнїцких директорох и Америцкого института ґрафичней уметносци. Року 1960. намальовал свойо перши малюнки базовани на стрипох и на препознатлївих менох даєдних компанийох. Були то його перши поп арт роботи (“Супермен”, “Дик Трейси” и “Попай”) хтори го, уствари, катапултовали спрам слави. Малюнки тих стрип юнакох намальовал ище з руку, а нєодлуга потим преходзи на хаснованє технїки ситоштампи хтору пред тим хасновал лєм за виробок плакатох и рекламох и так народзени поп арт.
                Поп уметнїки ше нє орґанизовали до даякей препознаваюцей ґрупи або до даякого руху, анї им Вархол нє бул даяки вожд, алє загадкови уметнїк нєодлуга у медийох достал назву “Папа Попа”. 1962. року вон у технїки ситоштампи на малярским платну виробел слики доларскей банкноти, леґендарну конзерву Кемпбел юшки, Мерилин Монро, фляшкох “Кока Коли” и други. Истого року од 9. юлия по 4. авґуст Енди Вархол мал свою першу самостойну поп виставу у Ирвинґ Блум Ферус Ґалериї у Заходним Голивуду. Були то леґендарни 32 розлични платна конзервох Кемпбел юшкох. Супермаркет у сушедстве такой накладол пакети правих Кемпбел юшкох до викладних облакох и рекламовал их як “праву ствар за лєм 29 центи за єдну конзерву”. Шейсц спомедзи Вархолових платнох були предати за по 100 долари кажда. Медзи купцами були Дон Фактор, Бети Астор, Ед Джанс и Боб Браун. Блум Ґалерия модлєла купцох же би ше одрекли власносци над сликами зоз жаданьом же би цали комплет малюнкох тримала вєдно, и купела цалу серию од Вархола за 1000 долари, з тим же му суму виплацала по 100 долари кажди мешац. Рок потим як Вархол умар, Ирвинґови Блумови були понукнути 10 милиони долари за тоти малюнки. Вони нєшка на стаємней поставки у Националнєй Ґалериї у Вашинґтону.

 

Пририхтал Гавриїл КОЛЄСАР

(Предлужує ше)

 

 

ИМПРЕСИЇ О ЄДНЕЙ ТВ ЕМИСИЇ О ЕНДИЙОВИ ВАРХОЛОВИ У НЄМЕЦКЕЙ

МЕДЗИ РУСИНАМИ У МИКОВЕ

Енди нам послал малюнки у куфре, а ми их на пойд положели, правели зме з нїх “труби”, як дзеци, а вец пойд премакал, та и малюнки намокли...

Фамелия Завацкових з Микови дзешка коло 1920. року. Мац Ендия Вархола Юлия Вархола родз. Завацки стої горе, цалком лїво         Єден интересантни имейл сцигнул на редакцию новинкох уж покус давного дня 12. януара 2003. року, имейл хтори просто трепецел од набитих емотивних импресийох. Написал го др Михал Баран зоз Нємецкей:     - Праве сом одпатрел дас годзинови знїмок на касети цо ту пред даскелїма днями емитовали на ТВ о Ендийови Вархолови. Нєвироятно же кельо часу пошвецене тому чловекови на нємецкей ТВ! Цо повесц о шицким? Єдноставно, буря чувствох порушана зоз тим ТВ прилогом! У тим прилогу НАЙМЕНЄЙ, скоро нїч ше нє бешедує о його уметнїцкей надареносци и о творчосци. Найвецей, скоро шицко, то приказ валала Микова и розгварка зоз Ендийовим братняком и з мацерову шестру. Шицко попреплєтане зоз терашнїма трендами живота на словацкей Горнїци а праве тото за мнє особнє було першокласне.     Ендийова нина як кед би ю знїмали даґдзе у Керестуре, Коцуре, Дюрдьове... Справованє, облєчиво, бешеда... Братняк ище баржей. О Ендийови приповедаю алє го нїхто нїґда нє упознал. У Микове Енди нїґда нє бул. Еґзистує його музей у Медзилаборцох и тоти ту у Микове ше жру прето бо им Медзилаборчанє подишли. Музей видно же нови, блїщаци будинок (голєм знука) а на стред огромней просториї вельки кабел бо премака кед пада диждж. Громада малюнкох по мурох о хторих управитель музею и предсидатель општини Медзилаборци нє знали АНЇ СЛОВКО фахово дацо повесц!     Ендийова шестринїца по дїдови приповеда же им сциговали його малюнки цо им ище давно, давно посилал у куфре а вони нє мали благей вязи же то дацо и вредзи та покладли на пойд, вец як дзеци ше бавели з тима сликами, правели з нїх “труби”, вец премакал пойд та и слики намокли... Вархолово познати скици обуї сцигли  їм до рук у даскелїх писмох а вони з нїх направели ладьочки и пущали их по рики... .Анї за живу главу нє даю за ньго же мал даяки гомосексуални унапряменя. Його братняк гвари же таке дацо зоз Микова нє може и нїґда анї нє вишло. Алє су горди на ньго гоч нє маю поняца же кельо вредзел.     То у вязи самого Ендия, а прилог барз вредни кед ше патри з другого, социялного боку як прегляд тамтейшей ситуациї и їх способу роздумованя. Перша, основна импресия, же то наисце нашо людзе, нєвироятно яки су нам блїзки по каждим руху у справованю. Нєт коментару, алє зоз директного контакту, чому барз пошвецена увага у прилогу – видзиш НАС! Циґанє обовязно присутни, йойча и лаю власци же их дискриминую бо их нє пуща до музею яґод кед би там було дацо цо мож украднуц. Управитель музею пояшнює же нїкому нє забранєне войсц, алє же муши плациц уходнїцу, а циґанє гваря же нє маю пенєжи на таке, а до карчми на палєночку и пиво маю! Вец вон и о тим же нє мож до музею уходзиц нєпоприберани, брудни итд. Надосц часу у емисиї дате їх йойчаню на социялно-економску ситуацию, на вельку нєзанятосц и то шицко дате през слова звичайних людзох и видзело ми ше як кед бим слухал дакого зоз просторох бувшей Югославиї. Єден з нїх указує на якишик амблем бувшей Чехословацкей и здихує себе же “гоч бул комунизем, алє мали шицки роботу, було злагоди и, єдноставно, могол ши на лавочки у було хторим парку на мире заспац и нїч би ци ше нє случело, а тераз – га то лєм патра же як би це окраднуц!”     А кед анализуєш як им у обисцу, швидко заключиш же так як у гоч хторим нашим там у Войводини – вшадзи палєночка, шунки ше суша у сушари... Ендийов братняк социялни случай, погарик ровно опрез нього. Питаю му ше же як ше одражело чернобильске зарйованє на природу (бо праве зберал печарки) и чи ше нє обава од того? А, нє, ша гат пред трома мешацами випил погар зоз бензином (мишанїна) бо бул истей фарби як и палєнка и нїїїїїїїч му нє було, єдино же потим попил ище полни кабел води же би го попущело. Ето...     И Ендийов оцец тиж зоз Микова, указовал якиш їх бувши сушед, же ниа тоту грушку посадзел Ендийов оцец, а и тоту студню дал викопац...     Пущена и ґрамофонска плоча цо ю зняла Ендийова мац у Америки и послал ище давно своєй шестри до Микова. Алє, гат, вони теди нє мали ґрамофон та анї нє слухали. Но та тераз пущене и чула ше шпиванка як да ю шпиваю свашки на нашей свадзби!     Грекокатолїцка церква у Микови дзе Юлия Завацки од. Вархола була кресцена и дзе роками шпивала у хору пред тим як емиґровала до Америки 1921. року

 

 

 

На початок бока

 

 

Let Spread the Information About Magazine "RUSYNS IN THE WORLD"

 

 

Home / Главни бoк

 

Слухайцe РАДИO НОВИ САД на Интeрнeту послухайце програму хтора тераз идзе односно опатьце РОЗПОРЯДОК кеди ше емитує руску програму до Интернета

 

 

 

ПРEДПЛАЦУЙЦE ЧИTАЛЬНЇ, ШКОЛИ, КУЛTУРНО-УМETНЇЦКИ ДРУЖTВА У МEСTОХ ОДКАДЗ ПОХОДЗИЦE НА МАҐАЗИН "РУСНАЦИ У ШВEЦE"