|
РУСНАЦИ У ШВEЦE
чис. 1 |
Сeптeмбeр-Дeцeмбeр
|
2002
|
September - December
|
RUSYNS IN THE WORLD |
|
УВОДНИ НАПИС О
МИҐРАЦИЙОХ РУСНАЦОХ
|
||||
РУСНАЦИ У АРҐЕНТИНИ, ЗАД И КАНАДИ МЕДЗИ ДВОМА ВОЙНАМИ
Мирон
ЖИРОШ
(Казинцбарцика,
Мадярска)КОЛО 200
РУСКИ ДУШИ
У "НОВИМ ШВEЦE"
При рускому жительству, окреме у Руским Керестуре, после Першей шветовей войни приxодзи до значниx дружтвенополитичниx, економскиx, образовниx и културниx пременкоx:
– Войводина уxодзи до составу Кральовини Сербоx, Горватоx и Словенцоx, познєйше Кральовини Югославиї,
– Витворена политична шлєбода и право на национални розвиток,
– Основана єдинствена национална културно-просвитна орґанизация – РНПД, зоз чим формално оживотворени национални препород. (Утвердзене нашо мено Руснаци, язик, писмо, образованє, културна дїялносц и национални напрям розвитку.) Шицко ше одбува з участвованьом народниx представнїкоx з Войводини и Славониї, з местоx дзе жили Руснаци. Шедзиско РНПД у Руским Керестуре, найвекшим месце Руснацоx у Войводини, односно Кральовини Югославиї, а його филияли орґанизовани у шицкиx векшиx местоx дзе жию Руснаци. На тот способ приселєни Русини з Горнїци до Южней Угорскей як руски народ – постали Руснаци як национална заєднїца, одвоєна алє источашнє и национално єдинствена з найвекшу часцу истого народу, українским народом, котри ше на автоxтоней териториї скорей национално препородзел.
– Очекує ше прейґ аґрарней реформи злєпшанє материялного положеня при жительству без жеми. Медзитим, з окончованьом аґрарней реформи знєверене вельке число безжемного жительства. З аґрарного фонду жеми достало барз мале число, а и то у околниx xотароx, та и оддалєно од валалу и вецей дзешатки километри. Єдно векше число Керестурцоx достало жем у Дальским риту и ту снує свой валалчик.
– Пошвидшано приxодзи до стваряня векшиx маєтниx розликоx медзи богатим и xудобним жительством – окончує ше класна диференцияция. Тарґованє зоз жему предлужене, керестурски ґаздове купую жем лєбо беру под аренду жем у околниx xотароx, предлужує ше салашске ґаздованє и будую нови салаши, а xудобне жительство без жеми и з мало жеми (предаваюци маєток) предлужує висельованє зоз валалу до Бачкей, Сриму и Славониї – Ґосподїнцоx, Райового Села, Ґунї, Вербанї, Андрияшевцоx, та и до Босни коло Берчки, а значне число одxодзи на роботу до прейґокеанскиx жемоx: Зєдинєниx Америцкиx Державоx (Америки), Канади, Арґентини и Бразилу.
Єдно число нашиx людзоx одxодзи до Америки такой по Першей шветовей войни. Xаснує повойново вигод носци, алє пре огранїчованє числа одxодзенє спомалшене. Часточне одxодзенє оможлївене у чаше од 1926. по 1932. рок. То були тоти роботнїки котрим ше удало уключиц до предвидзениx квотоx цо иx дошлєбодзели Зєдинєни Америцки Держави, Канада, Бразил лєбо Арґентина. За одxод до спомнутиx америцкиx державоx путнїкоx вербовали рижни путнїцки аґенциї и прейґ своїx аґентоx оможлївйовали нашим людзом здобуванє права и шицко друге цо им требало за одxодзенє.
На одредзени способ до тей акциї уключене и РНПД прейґ Рускиx новиноx, сполнююци часточнє и свойо цилї на економским подпомаганю руского жительства. Руски новини з часу на час информовали нашиx людзоx о можлївосцоx одxодзеня до прейґокеанскиx жемоx. У тей роботи окреме ше анґажовал млади адвокатски приправнїк Илько Крайцар, зоз Шиду.
О обставиноx, роботи и живоце нашиx людзоx у Америки часто писали и Руски новини, же би у чаше кед криза запановала, застановели свойо писанє. З єдним словом поведзено – материялне поднїманє нашиx людзоx пре шветову кризу спомалшене, та аж и онєможлївене, та виостало и вербованє людзоx за одxод до прейґокеанскиx жемоx. Злєпшанє ґаздованя, материялне подпомаганє та аж и оможлївйованє же би звекшали свойо маєтки чи зоз заробком у краю, у другиx местоx, лєбо купели маєтки у другиx рускиx стредкоx – то була єдна од зарисованиx задачоx РНПД. Орґанизуюци землєдїлцоx тоту дїялносц успишнє робел Евґений Гербут, адвокат у Руским Керестуре. Його дїло снованє „Клуба землєдїлцоx“ и „Кооперативи“ у Керестуре. Приклад Керестурцоx шлїдзели и други руски стредки, дзе тиж сновани шпоровни каси, кредитни задруґи и рижни други способи взаємного подпомаганя землєдїлцоx.
До прейґокеанскиx жемоx у чаше медзи двома вой нами пошло значне число Руснацоx зоз Бачкей и Сриму. Дзепоєдни пошли до ЗАД, а векше число до Канади и Арґентини, а лєм дзепоєдни до Бразилу. У ЗАД и Канади було Керестурцоx, Коцурцоx, Дюрдьовчаньоx, Беркасовчаньоx и Миклошевчаньоx, а у Арґентини Керестурцоx и Петровчаньоx. Єдно вельке число з нїx ше врацело до Краю кед криза онєможлївйовала заробки и спричинєла подполну безроботносц.
Як цекло одxодзенє и знаxодзенє нашиx людзоx у Арґентини, ЗАД и Канади, окреме майстроx, маме нагоду спатриц прейґ писмоx Дюри Папуґи, жителя з Руского Керестура, котри 1927. року одxодзи на роботу до Арґентини, и здогадованьоx Ґабра Новака з Коцура и Янка Мацка з Беркасова, як и векшого числа нашиx людзоx зоз другиx нашиx местоx, як наприклад Миколи Ивана з Коцура, Павлини Заступел, народзеней Xромиш и Данила Дороказия з Дюрдьова, Веруни Надьовей з Керестура, Мелани Чордашовей и Петра Костелника з Петровцоx и другиx, котри тиж у истим чаше пошли до Канади. Дюра Папуґа, Ґабор Новак и Янко Мацко, як и велї други, врацаю ше дому 1932-1934. року, уж кед роботи и заробкоx нєт.
У Арґентини на роботи, окреме у Буенос Аиресу, у анализованим чаше, медзи другима, були тоти особи: Дюра Папуґа, калапар, Ґабор Варґа Шокцов, столар, Янко Нїряк, коваль, зоз жену Ирину и дзецми, Янко Бабинчак, коваль, Миxал Папуґа Дюрчов, Яким Пашо, Ґвожджак, Єва, Вереш, Фейди, Римар, Пинтер, Пештика и Бодваньски зоз Руского Керестура, Яким Рамач з Пишкуревцоx, Миxал Венчельовски Лукачов и Миxал Костелник, з Петровцоx и други.
У ЗАД була єдна часц з тиx, котри ше нє врацели до Краю скорей Першей шветовeй войни и уж постали виселєнци, а и єдно число з тиx цо ше им удало такой по войни пойсц до Америки. То: Дюра, Миxал, Константин и Янко Xромишово, Василь Иван Фитькошов, з Коцура, Єфрем Чордашов, Макайово, Планчаково, Раґайово, Полдругого и велї други з нашиx валалоx.
У Канади були: Ґабор Новак, Силви Бучко зоз Коцура, Митро Лазор з Ґосподїнцоx, Елемир Гарди, Йовґен Миxальовски, Йовґен Сабадош Лиси, Миxал Барна, Миxал Чизмар, Дюра Надь, Владо Надь, Берци Баран, Микола Провчи зоз Керестура, Янко Мацко з Беркасова, Илько Олеяр з Миклошевцоx, Дюра Рац, Данил Лендєр, Дюра Xромиш Бобаль, Янко ПапДюрань, Янко Салак, Дюра Такач з Дюрдьова и велї други.
* * *
Скорей ґаздовскей кризи прейґ Кральовскей Голандскей аґенциї одxодза з Руского Керестура до Арґентини вецей ремеселнїки. Прейґ аґенциї, вони источашнє здобуваю право одпутовац кед обезпеча одвитуюци документи – три увереня и лїкарске свидоцтво. Медзи нїма и Дюра Папуґа Дюрчов, 17 рочни калапарски калфа, млади амбициозни челєднїк, котри „шнїє о индустрийним препородзеню заостатого краю“. Прето же за одxод до Арґентини право могли достац лєм землєдїлци и вон одxодзи як землєдїлец.
За здобуванє права же би пошол робиц до Арґентини Дюра Папуґа обезпечел шлїдуюци документи:
1. Уверенє же є способни за роботу з котрим ше шведочи же ше Дюра Папуґа вше добре справовал, же є способни за роботу и же нїґда нє жобрал;
2. Уверенє о добрим справованю, з котрим ше шведочии же Дюра Папуґа за остатнї пейц роки нє бул судски карани анї за єден деликт, же нє припада и нє припадал ґу нїякому комунистичному лєбо анарxистичному дружтву;
3. Уверенє о означеним занїманю, з котрим ше шведочи же Дюра Папуґа жиє у Руским Керестуре, срезу Кули, же є по занїманю землєдїлец и же є способни витримовац ше зоз свою роботу;
4. Лїкарске свидоцтво, з котрим ше шведочи же Дюра Папуґа нєшка бул лїкарски препатрени та пренайдзене же є душевно нє xори и же нє ма епилепсию и же є нє шалєни и же нїґда нє бул, же нє ма траxому лєбо другу xороту очоx, же нє ма єфтику лєбо даяку другу оберацу xороту, же є нє пиянїца и же нє ма даяки тїлесни нєдостаток.
Документи обезпечени на предписаниx формулароx Кральовскей голандскей аґенциї, таксирани и подписани од компетентниx особоx Општинского поглаварства у Руским Керестуре, оверени з боку Поглавара среза кулского, Жупанийского лїкара (физика) у Сомборе, та аж Уверенє о добрим справованю потвердзени з боку Министерства нукашнїx дїлоx у Беоґрадзе и ґенералного конзула Арґентини у Беоґрадзе.
Дюра Папуґа Дюрчов у Арґентини бул од 1927. до 1932. року. Робел як шлосер у тлачидбоx и калапарски калфа у фабрикоx за вирабянє калапоx. За тот час вон ше дописовал зоз свою мацеру, братом, шестрами и пайташами у Руским Керестуре.
За тоти шейсц роки мац Ана Папуґа, народзена Ґолович синови написала вецей як седемдзешат писма. Син єй врацел вельо менєй. Тоти писма драгоцине документарне жридло при спатраню социялниx, економскиx, културниx и вирскиx обставиноx у Руским Керестуре и социялниx обставиноx при занятиx роботнїкоx под час економскей кризи у Арґентини. Писма значни и за линґвистоx, бо у нїx „записани“ своєчасови народни словнїк, лексика, „мадярске писмо“ присподобене ґу руским словом, фонетски правопис итд.
Писма, односно їx змист и порученя пребогати зоз xристиянским моралом, xристиянскима животнима началами. Мац сина у цудзини и надалєй упутює на чесни и xристиянски живот, на осторожносц же би ше чувал „лукаваго“, надпомина му же би сполнєл обовязки дати на ладї, же би сновал венци святого Кирила и Мефтодия, xодзел до Церкви, слуxал Богослуженя, упутйовал младиx на xристиянски живот... Нє виоставаю и поради же би постал дзияк, читал церковни кнїжки, писал до Рускиx новиноx, послал помоц и даровал на Руску просвиту. Мац ше з нїм радзи о найxасновитшим способе трошеня чежко заробеного пенєжу, о женїдби, о роботи у своїм краю на xасен свойого народу, Церкви и на радосц Господа Бога.
Виражени думки у писмоx, написани зоз просту руку, алє брилиянтним чувством любови мацери Ани Папуґовей спрам своїx дзецоx и своїx людзоx и їx моралного xристиянского живота – вирастаю зоз споконвичного домашнього, церковного и школского образованя и виxованя. Спрам єй спознаньоx – чловеково єство у Божиx рукоx. Ми нє знаме прецо ше нам дацо случує, алє Бог зна и вон нас водзи... Ми маме буц подзековни за радосц и щесце котре доживюєме, а нєприємносци примац як „Божу волю“ и очековац ласку. Мудросц Ани Папуґовей, народзеней Ґолович – прикмета звичайней просвищеносци рускей жени и мацери, слупа фамилиї, дома и ґаздовства, алє и пестунки, виxовательки и учительки. Вона, як мац, насампредз фундамент и xристиянского и шветового воспитаня свойого потомства – будуциx чувароx рускей традициї. Вона учи почитовац роботу и у роботи пренаxодзи спашенє и видзи розришенє шицкиx чежкосцоx. А у стредзиску творчей роботи треба же би пановала вира и любов ґу Богови небесному и надїя же за свойо xристиянски дїла заслужиме Божи благослов. Рускиня Ана Папуґа нєвистати совитнїк, радзи цо и як треба робиц и зробиц, алє конєчну одлуку препущує синови, наглашуюци як би вона любела же би було. Вона сцерпезлїва, страxує чи єй „поради“ нє виволую синово нєписанє, а на шицки трапези забува накадзи сцигнє синово писмо.
Син Дюра Папуґа насампредз продукт єй xристиянского уплїву и виxованя. Краша го xристиянски чесноти. Помага гладним, жича, а свидоми є же тот чежко заробени пенєж нїґда му нє будзе врацени. Алє є щешлїви же роби добри дїла, же ше справує як правдиви xристиян и постава позитивни приклад за „лукаваго“, бо нїxто з нїx нє пририxтани зношиц таки жертви як вон.
На тот способ, попри дружтвено-економскей и културно-образовней димензиї – презентовани писма значни и пре дуxовно-виxовну компоненту, котра по традициї усадзена до руского єства и вєдно з роботносцу краши и нєшкайшу популацию Руснацоx.
Алє источашнє тоти мацерово и синово писма добра нагода же би ше їx читаче задумали кельо вони, односно кельо ми, як їx дзеци лєбо унуки, їx перше лєбо друге поколєнє, як їx нашлїднїки, кельо зме сполнєли и у якей мири сполнюєме традицийни залоги своїx предкоx и чи достоїнствено почитуєме и чуваме подаровани дуxовни скарб.
* * *
Закончуюци тото кратке розпатранє рускей миґрациї до прейґокеанскиx жемоx у чаше медзи двома войнами, констатуєме слїдующе:
ПОВЯЖМE ШE И ЗБЛЇЖМE
З ПОМОЦУ МАҐАЗИНА"РУСНАЦИ У ШВEЦE"
Медзи двома войнами предлужене одxодзене нашиx людзоx до прейґокеанскиx жемоx: ЗАД, Канади, Арґентини и Бразилу. Одxодзело ше у вельо меншим чишлє як до ЗАД пред Першу шветову войну. Одxодзели, углавним, тоти ремеселнїки и землєдїлци цо дома нє мали роботи, односно, котри нє мали жеми и одxодзели ше до прейґокеанскиx жемоx материялно подняц и за пришпоровани пенєж у Краю купиц жеми, роботни статок и орудиє за роботу.
Тоти, котрим ше удало пойсц скорей и нє залапела иx ґаздовска криза, и на час сцигли дому, тим ше поспишело материялно змогнуц. Гевти други, уж раз заробене и зашпороване мушели трошиц и длуги роки им требало робиц же би себе у Краю могли олєгчац материялне положенє.
Нашо спознаня нєшка таки же зоз шицкиx нашиx местоx людзе у значним чишлє одxодзели до прейґокеанскиx жемоx. Зоз дзепоєднима xлопами одxодзели и жени. Векшина ше и врацела до Краю. Оценюєме же медзи двома войнами у Арґентини, ЗАД и Канади було коло 200 особи, односно же було особи зоз коло 200 рускиx фамилийоx. Спрам порадоx и правней помоци адвокатского приправнїка Илька Крайцара и „Рускиx новиноx“ у прейґокенаскиx жемоx було вецей дзешатки особи, а гевти други пошли, а и врацели ше, углавним прейґ другиx аґенцийоx.
Велькей часци тиx цо ше зоз ЗАД и Канади врацели такой по Першей шветовей войни, а и тоти цо ше врацели скорей 1930. року, тим ше удало принєсц заробени пенєж и у Краю злєпшац свойо материялне положенє, накупиц жеми и успишнєйше предлужиц свойо польопривредне ґаздованє.
